Η χρονική περίοδος της τελευταίας δεκαετίας του 19ου αιώνα, η πρώτη και η δεύτερη δεκαετία του 20ου αιώνα, παρουσιάζει την ιδιαίτερη επίδοση στα γράμματα, στις τέχνες και στις επιστήμες των κατοίκων του Επαρχιακού Ηπειρωτικού χώρου. Το Ελληνικό Σχολείο που λειτουργούσε με νόμους του κράτους στην παλιά Ελλάδα (Δ/γμα Ναυπλίου 21 Νοεμβρίου - 3 Δεκεμβρίου 1833), εδώ στα οθωμανοκρατούμενα ακόμη εδάφη, ο λαός το έλεγε Σχολαρχείο. Το Σχολαρχείο Δερβιζιάνων (Ελληνικό Σχολείο) λειτουργούσε πριν από το 1914. Όμως για τα προηγούμενα έτη δεν υπάρχει αρχείο να αναγνωρίσουμε και να ακροαστούμε τη λειτουργία του στα χρόνια της τουρκοκρατίας. (. . .) Μετά το 1914 επίσημα έφερνε τον τίτλο Ελληνικό Σχολείο Δερβιζιάνων! (. . .) Η διαχρονική λειτουργία του Ελληνικού Σχολείου (Σχολαρχείου) Δερβιζιάνων παρουσιάζεται εκτεταμένα σαν μαγνητοταινία στην παρακάτω εργασία, πραγματεία, ώστε να μάθουμε και να γνωρίσουμε περισσότερα για την ύψιστη προσφορά του, στον τόπο, τα πρώτα απελευθερωτικά χρόνια.